//////

Miesięczne archiwum: Czerwiec 2011

UWERTURA

Termin ten oznacza wstęp do opery, oratorium, niekiedy kantaty. Stosowany bywał też do określenia wstępnych ustępów suity (niekiedy nazwę tę sto­sowano w odniesieniu do całej suity — J. S. Bach, G. Ph. Telemann). W toku rozwoju instrumentalnych wstępów do opery powstały w XVII w. dwa typy uwertury: francuska, wykształcona przez J.-B. LuIly’ego, składająca się z trzech części: wolnej, szybkiej (fugowanej), wolnej (często ograniczonej do roli epilogu, kody); tego typu uwertura zanikła ok. 1750 r., włoska, stworzona przez A. Scarlattiego, składająca się z trzech części: allegra, adagia, allegra; nazywano ją też sinfonią.Większą wartością artystyczną odznaczała się uwertura francuska. Uwer­tura włoska była często tylko sygnałem do rozpoczęcia przedstawienia operowego, odegrała jednak ważną rolę jako wstępna forma symfonii.

W KLASYCYZMIE

W klasycyzmie przyjęto za podstawę formalną uwertury operowej formę sonatową. Obok preferowania tej formy dążono do ściślejszego wiązania uwertury z operą, głównie przez stosowanie wspólnego materiału tematy­cznego w postaci melodii później pojawiających się w operze jako np. aria głównego bohatera. Pojawia się również tendencja do używania uwertury jako wstępu przygotowującego nastrój pierwszej sceny bądź w ogóle sta­nowiącego podkład emocjonalny do opery czy oratorium. Takie traktowanie uwertury widzimy również w wieku XIX. R. Wagner zrezygnował w niektó­rych swych dziełach z uwertury na rzecz swobodnego Vor$pielu, z reguły prowadzącego do pierwszej sceny; wykorzystuje też krótkie zwroty melo- dycznorytmiczne pojawiające się później w operze. W muzyce francuskiej uwertury do grand opera stanowią jedynie potpourris, czyli luźną wiązankę ważniejszych melodii opery.

OBOK UWERTURY

W klasycyzmie obok uwertury do opery powstają też uwertury do dra­matów mówionych i przeznaczone na różne uroczystości, np. Egmont L. van Beethovena do dramatu J. W. Goethego, Coriolan do dramatu J. Collina. Ze względu na wysoką wartość artystyczną weszły na estradę koncertową jako samodzielne utwory o charakterze programowym. Tak powstała uwertura koncertowa uprawiana jest aż do dziś. Uwertury klasy­czne są dziełami jednoczęściowymi i choć program decydował o wyrazie utworu, to utrzymane były najczęściej w formie sonatowej.W XIX w. dominuje uwertura programowa, która jest swobodniej trakto­wana pod względem formy (np. F. Mendelssohn-Bartholdy uwertura do Snu nocy letniej, Hebrydy, H. Berlioz — Korsarz, Karnawał rzymski; P. Czajkowski — Hamlet, Rok 1812). Wśród cech uwertury XX w. wy­mienić trzeba dbałość o kolorystykę, motoryczność, nawiązanie do mu­zyki ludowej, programowość.

POEMAT SYMFONICZNY

Jest najbardziej typowym gatunkiem muzyki programowej. Jego powsta­nie wynika z ducha epoki romantycznej, z idei correspondance des artes (czyli „korespondencji sztuk”). Stworzył go F. Liszt, autor kilkunastu po­ematów symfonicznych m. in.: Tasso, Lamento e trionfo, Orfeusz, Ma­zepa, Hungaria, Hamlet. Program poematu uwidacznia się bądź w tytule, bądź w podanym obok tytułu programie. Tematyka poematu symfonicz­nego pozostaje z reguły w związku z prądami estetycznymi charaktery­stycznymi dla danego okresu historycznego. Dla romantycznego poematu symfonicznego znamienna jest wielka tematyka literacka. Rzadziej czer­pie on inspiracje z malarstwa. W szkołach narodowych poematy czerpią też z tematyki narodowo-ludowej (np. B. Smetana Moja ojczyzna, A. Bo­rodin Na stepach Azji Środkowej, M. Musorgski Noc na Łysej Górze, J. Sibeiius Finlandia).

Archiwa

Bookmarks