//////

Miesięczne archiwum: Luty 2015

EWOLUCJONIZM W SENSIE PRACY TEMATYCZNEJ

Ewolucjonizm w sensie pracy tematycznej wkracza na teren muzyki dramatycznej około połowy XVIII w., a jego znaczenie wzrasta w II po­łowie XIX w. W pracy tematycznej bierze udział albo głos wokalny, albo przeniesiona jest ona wyłącznie do partii instrumentalnej. Kanoniczne, motetowe i koncertujące zasady kształtowania w muzyce wokalnej wiążą się z określonymi gatunkami wokalnymi i będą dalej omówione:   zasada kanoniczna — imitacja kanoniczna wiąże się z kanonem    zasada motetowa — imitacja syntaktyczna, czyli technika przeimitowana, wiąże się z motetem, zasada koncertująca — polega na współzawodniczeniu np. chórów, głosów wokalnych z instrumentalnymi

EWOLUCJONIZM W MUZYCE WOKALNEJ

Do najstarszych form ewolucyjnych należą utwory oparte na cantus firmus. Przejawem ewolucyjności jest dodawanie do stałej melodii no­wych kontrapunktów. W renesansie melodię stałą często powtarzano wielokrotnie przy jednoczesnej zmianie głosów kontrapunktujących (pro­totyp formy ostinatowej). Przejawem ewolucyjności jest stopniowe wpro­wadzanie melodii cantus firmus (od początkowych dźwięków aż do całości). Technikę cantus firmus wykorzystywano w takich formach jak: organum, motet, msza. Zasada ewolucjonizmu przejawia się najwyraźniej w fudze wokalnej, konstruowanej na wzór fugi instrumentalnej — przekształcenia polifo­niczne . Różnorodne są przejawy wariacyjnego ewolucjonizmu w muzyce wo­kalnej:  w renesansie — missa parodia ostinatowe formy wariacyjne spotyka się w XVII i XVIII w. w operze i   kantacie oraz w liryce od początku XIX w.; w nowszych czasach pojawia się typ wariacji numerowanych.

SPECJALNY RODZAJ STRUKTURY

Okres często wykazuje rozmiary ośmiotaktowe (4 + 4), ale nader często spotykamy inne struktury, np. 3 + 3, i niesymetryczne układy zdań w wyniku powtórzeń słów, wersów. Niekiedy frazy przypadające na wersy rymo­wane bywają spokrewnione motywicznie. Specjalnym rodzajem struktu­ry okresowej jest taka budowa, w której następnik pełni rolę refrenu. Refren często prowadzi do rozbudowy zwrotki czterowersowej. Wystę­puje wówczas jako samodzielny współczynnik formy i staje się częścią dodaną do zwrotki czterowersowej. Rozbudowuje się wtedy także forma muzyczna. Zwrotki pięcio- i sześciowersowe prowadzą często do bu­dowy ABA. Teksty prozaiczne nie sprzyjają budowie okresowej, chociaż w klasycyzmie na skutek założeń stylistycznych często spotykamy okre­sowość także i w przypadku zastosowania prozy.

POLIFONIA NIE SPRZYJA SYMETRII

Polifonia nie sprzyja symetrii fraz i zdań, a powstające na skutek czynnika ewolucyjnego struktury większe od frazy powinny być określane fazami. Motyw, frazę, zdanie spotykamy w większości gatunków muzycznych niezależnie od zasad kształtowania i archite- ktoniki. Budowa okresowa łączy się przede wszystkim z systemem dur-moll. W muzyce wokalnej ma szerokie zastosowanie. W pieśni ludowej od­znacza się prostotą, w utworach artystycznych ulega rozwinięciu. Naj­częstszy typ formy tworzy budowa okresowa związana z dystychem (przy powtórzeniu obydwu lub pierwszego wersu, lub części wersu) lub zwrotką czterowersową (bez konieczności powtórzeń).

FORMOWANIE FRAZ

Formowanie fraz, zdań i okresów wiąże się nie tylko z treścią i wyrazem tekstu, ale i jego budową. Wpływają tu takie czynniki, jak: budowa zwrotkowa i stychiczna, rozmiary i ilość wersów, średniówka (cezura) i  rym, a także refren. Ogólnie można powiedzieć, że symetryczność w budowie wiersza sprzyja powstawaniu symetrycznych struktur muzy­cznych, zaś niesymetryczność budowy wiersza — niesymetryczności struktur muzycznych. W utworach wokalnych pojawiają się częściej frazy motywicznie zróżnicowane. Ich rozmiary zależą od rozmiarów wersów i tempa. Zdaniu muzycznemu odpowiadają na ogół dwa wersy tekstu poetyc­kiego, czasem — jeden wers większych rozmiarów. Nierówne roz­miary zdań wiążą się z nierównymi rozmiarami fraz, spowodowanymi powtarzaniem słów lub całego wersu, lub nierównymi rozmiarami wersów.

ELEMENTARNE WSPÓŁCZYNNIKI

Kształt struktur motywicznych wiąże się ściśle ze sposobem traktowania tekstu — sylabicznym i melizmatycznym.W sylabicznym traktowaniu tekstu wyrazistość motywów jest większa niż w melizmatycznym, choć np. jednorodna rytmika i powtarzanie dźwięków w psalmodii czy recitativo secco powodują, że motywy nie rysują się zbyt jasno. Dopiero zróżnicowanie interwałowe i ryt­miczne daje tę możliwość. W sylabicznym traktowaniu tekstu motyw obejmuje jeden lub kilka wyrazów (trzeba więc uwzględnić scalającą siłę słowa). Dobrze zarysowane motywy podkreślają wagę niektórych słów.Melizmatyka osłabia współgranie tekstu z muzyką. W melizmatach wielodźwiękowych powstają często motywy oparte na poszczegól­nych sylabach, następuje zatem rozbicie słowa. W bardzo szeroko rozwiniętych melizmatach na jednej sylabie powstaje większa ilość motywów.

KOLORYSTYKA I FAKTURA

Kolorystyka łączy się z dynamiką. Rolę kolorystyczną ma również odpowiednie wykorzystanie rejestrów głosu ludzkiego i różne zestawia­nie grup i rodzajów głosów wokalnych (mieszanie barw). Środki kolorys­tyczne kształtowane są także za pomocą zróżnicowania artykulacyjnego, wykorzystania brzmieniowych właściwości samogłosek i spółgłosek. Od­działywanie kolorystyczne może mieć także specyficzna struktura inter­wałowa (np. odległości mikrochordalne). Ciekawym środkiem jest kolory­styka topofoniczna, polegająca na przestrzennym rozmieszczeniu grup głosów (np. polichóralność renesansowa). Środkami kolorystycznymi są również: nucenie, krzyk, gwizd, klaskanie itp.W fakturze zespołowej należy wyróżnić dwa podstawowe rodzaje trakto­wania tekstu:synchroniczny — gdy jednocześnie we wszystkich głosach są iden­tyczne słowa.

NAJŁATWIEJSZE DO WYKONANIA

Zdecydowanie najłatwiejsza do wykonania jest melodyka diatoniczna i pozbawiona większych skoków. Jednak poszukiwanie coraz to nowszych środków wyrazu spowodowało, że już w renesansie wkracza do melodyki chromatyka, a od XVII w. pojawiają się coraz częściej skoki o większe interwały. Zasób tych środków rozszerza się wraz ze stopniowym rozsadzaniem harmoniki funkcyjnej. Wartości wyrazowe dobitnie podkreśla w utworach wokalnych agogika, szczególnie w kompozycjach wieloczęściowych (kantata, oratorium, opera). Jako wyraz wzmożenia napięcia i siły stosuje się przyspiesze­nia. Do podkreślenia wyrazistości słów lub punktów kulminacyjnych melodii (zakończenia fraz, zdań) służą np. zwolnienia czy fermaty.  Zróżnicowanie dynamiczne wypływa z przyrodzonych właściwości gło­su ludzkiego, który trudno utrzymać na jednym poziomie głośności, choć dzięki szkoleniu da się operować głosem wszechstronnie. Często też dynamika kształtuje się zgodnie z treścią dzieła. Niekiedy związana jest z agogiką.