//////

Miesięczne archiwum: Maj 2016

SPECJALNY TYP POLIFONII

Specjalnym typem polifonii jest technika cantus firmus, czyli melodii stałej. Wówczas kompozytor wykorzystuje jakiś gotowy (obcy lub włas­ny) materiał melodyczny jako podstawę, do której dokomponowuje po­zostałe linie melodyczne (głosy). Mogą one w różny sposób nakładać się na cantus firmus, mogą z nim korespondować pod względem me­lodycznym lub tworzyć stosunek imitacyjny. Technika ta jest typowa dla okresu średniowiecza i renesansu. Do elementarnych współczynników formy zaliczamy motyw, frazę i zdanie muzyczne, które spotykamy w różnych rodzajach utworów muzycznych, niezależnie od zasad kształtowania i architektoniki.Motyw, fraza, zdanie — to struktury powstające w wyniku współdziałania elementów muzycznych, składające się odpowiednio z: kilku do kilkuna­stu dźwięków, dwóch lub więcej motywów, dwóch lub więcej fraz.

ELEMENTARNE WSPÓŁCZYNNIKI FORMY

Najmniejszą cząstką formalną jest motyw, większymi — fraza i zdanie. Istotą zdania jest zaokrąglenie (zamknięcie) formalne mniejszego odcinka przebiegu muzycznego zakończonego kadencją.Kierując się różnymi kryteriami można wyróżnić różne rodzaje motywów muzycznych. Ze względu na rozmieszczenie części akcentowanych i nie akcentowa­nych motywy mogą składać się z:  części akcentowanej, części nie akcentowanej,  części nie akcentowanej, części akcentowanej,  części akcentowanej, nie akcentowanej, akcentowanej,  części nie akcentowanej, akcentowanej, nie akcentowanej. Ze względu na kierunek linii melodycznej motywy mogą być:  wznoszące, opadające,  faliste,łukowe,oparte na powtarzaniu jednego dźwięku. Ze względu na harmonikę motywy mogą być:   oparte na jednym akordzie,  oparte na kilku akordach.

WYRAZISTOŚĆ MOTYWÓW

Wyrazistość motywów zależna jest od typów melodyki i agogiki. Motywy bardziej widoczne są w melodyce kantylenowej niż figuracyjnej. Figuracja zyskuje na wyrazistości z chwilą wprowadzenia różnorodności interwa­łowej (w przeciwieństwie do pochodów gamowych). W szybkim tempie motywy są słabiej wyczuwalne, zwłaszcza gdy występują drobne wartości rytmiczne. Budowa okresowa dotyczy przede wszystkim muzyki opartej na systemie funkcyjnym dur-moll. Może mieć znaczenie formotwórcze lub lokalne. Struktury okresowe odznaczają się wielkim bogactwem i różnorodnością.Okres muzyczny powstaje w wyniku współdziałania różnych elementów muzycznych i składa się z dwóch zdań, tzw. poprzednika (P) i następnika (N), te zaś z kolei zbudowane są z fraz i motywów.   Zerwanie z systemem funkcyjnym w XX w niekoniecznie powodowało rezygnację z budowy okresowej. Kompozytorzy kierunku ktasycyzującego i narodowego korzystają również i z tej zasady kształtowania, choć przyjmują inne założenia tonalne.

BUDOWA OKRESOWA

Już w obrębie tych najmniejszych cząstek formalnych obserwujemy dzia­łanie sił przeciwstawnych. Potęguje się ono jeszcze bardziej w roz­członkowaniu okresu na zdania wykazujące określone właściwości energetyczne będące skutkiem odpowiedniego kształtowania elementów muzycznych, zwłaszcza harmoniki. Poprzednik jest wyrazem gromadze­nia napięć (które kumulują się w różnych rodzajach kadencji), następnik ich rozwiązania (najczęściej kończy się na tonice). Możliwości rozmiesz­czenia napięć harmonicznych między poprzednikiem i następnikiem jest wiele, i zależą od rodzaju kończących je kadencji oraz wzajemnego stosunku tonalnego. Oto kilka możliwych przypadków:   P kończy się na dominancie, N na tonice,  oba zdania kończą się na tonice (o słabszym działaniu w P, silniej­szym w N),  P moduluje do tonacji dominanty lub tonacji paralelnej, N wraca do tonacji głównej i kończy się na jej tonice,P kończy się na dominancie lub tonice, N moduluje do tonacji domi­nanty i kończy się na tonice tej tonacji,różnie zakończony, N kończy się na dominancie z uwagi na dal­szy rozwój formy.

NAPIĘCIE I ODPRĘŻENIE

Niekiedy jednak proces napięcia i odprężenia realizowany jest już w po­przedniku, następnik przyjmuje wówczas charakter formuły zakończenio­wej. Bywa i tak, że proces gromadzenia napięć przesuwa się jeszcze dalej do następnika i wtedy musi być szybciej zniwelowany w jego zakończeniu (np. F. Chopin Polonez A-dur op. 40 nr 1, t. 1—8).Niezależnie od planu harmonicznego spotykamy różne rodzaje okresów muzycznych.Ze względu na charakter materiału motywicznego można wyróżnić: okres odpowiadający — N powtarza P: prawie dokładnie flednak ze zmianą w zakończeniu z powodów harmonicznych), sekwencyjnie,  wariacyjnie,  okres uzupełniający — P i N są różne pod względem motywicznym,  okres okrężny — N wprowadza nowy materiał motywiczny, w za­kończeniu nawiązując do P. Ze względu na rozmiary można wyróżnić:   okres mały, zwykle składający się z 8 taktów,okres wielki, zwykle składający się z 16 taktów.Ze względu na proporcje rozmiarowe można wyróżnić:okres symetryczny, w którym oba zdania są równej długości, okres niesymetryczny (modyfikowany), w którym zachwiana jest sy­metria rozmiarów; P i N mają różną ilość taktów.

Archiwa

Bookmarks