//////

Więcej niż teatr

KONTRKULTURA

Kontrkultura, kwestionując wartości i wzory regulujące wszy­stkie dziedziny ludzkiej aktywności, otworzyła możliwość zmiany również w tych sferach życia, w których zastany porzą­dek wydawał się niezachwiany i oczywisty. Skoro zakłada się, że wszystko, co nas otacza, może być inne, a także to, iż rzeczy­wistość nie podlega żadnym z zewnątrz narzuconym konieczno- ściom, jest tworzywem, które można przekształcać wedle swych potrzeb i wyobraźni — pole twórczości ogromnie się rozsze­rza. Objęta nim zostaje cała codzienność, która dotychczas — w znacznej mierze — podlegała rutynie, utrwalonym, bezreflek­syjnie powtarzanym schematom zachowań. Zmianę świata nale­ży zaczynać od zmiany samego siebie. Lecz zmieniać siebie i swe otoczenie, swoją codzienność, to nie znaczy dopasowywać je do z góry przyjętego wzoru, modelu czy też przekształcać wedle całościowej wizji ładu społecznego, którego elementem jest to przekształcenie jednostkowe.

RÓŻNICA FORM

Przekształcanie takie nie różniłoby się w istocie od różnych form samodoskonalenia czy pracy nad sobą proponowanych przez autorytarne kierunki wy­chowania czy też od działalności społecznej i politycznej ma­jącej długą i bogatą tradycję. Zmieniać to znaczy tworzyć, a więc zakładać nieprzewidywalność efektów owej zmiany, akt działa­nia wyprzedza tu ogólne założenia, którym działanie ma być podporządkowane.Zmiana utożsamia się z twórczością i przez to samo nie może być zmianą zakończoną w momencie osiągnięcia jakiegoś wyobrażonego ostatecznego celu. Społeczeństwo alternatywne zakłada nieskończoną możliwość form samorealizacji, kon­strukcji świata, który jest w zasięgu, który określa ramy, w jakich przebiega nasza codzienna egzystencja. „Nic się nie zmienia w gruncie rzeczy, gdy nie zmienia się nasza codzienność. Alter­natywne społeczeństwo to życie inaczej już teraz. Nie należy po­święcać życia wymarzonej zmianie społecznej, lecz realizować ją samym sobą, zobaczyć, jakie możliwości zawiera to, co nas otacza” — pisze Keith Paton, przedstawiciel jednej z grup alter­natywnych w Birmingham.

ODPOWIEDŹ NA PYTANIE

Należałoby tu podjąć próbę odpowiedzi na pytanie, do ja kich wymiarów rzeczywistości składającej się na naszą codzienność odnosi się postawa kreacyjna? Kierunki działania grup alterna­tywnych wskazują, iż aktywność twórcza obejmuje (a w każdym razie obejmować powinna): samego siebie, kontakty z innymi ludźmi, świat idei czy też raczej pojęć ogólnych niezbędnych do opisania i zrozumienia otaczającej rzeczywistości, świat przedmiotów. Jakkolwiek ocenialibyśmy efekty owej kreatyw­ności, społeczności alternatywne rozpoczęły w każdym z wy­mienionych wymiarów rzeczywistości realizację koncepcji twór­czego życia.,,Ja sam” —jako tworzący podmiot, a zarazem przedmiot własnej kreacji. ~Poęzjflciem zmiany stosunku do samego siebie jest zakwe­stionowanie obrazu własnej osobowości ukształtowanego w pro­cesie socjalizacji przez rodzinę, szkołę, miejsce pracy i inne instytucje społeczne i polityczne, z którymi wchodzi w kontakt młody człowiek.

PEŁNIONE ROLE I FUNKCJE

Założenie, iż fo, czym jestem, nie wyczerpuje się w pełnionych rolach i funkcjach, a to, czym być mogę, nie ogranicza się do oferowanych przez oficjalną kulturę dróg samorozwoju. Podejmowane przez grupy alternatywne lub poszczególnych ludzi eksperymenty idą tu w trzech kierun­kach:Rozszerzania świadomości — czy też tworzenia nowej świadomości wykraczającej poza czas pojmowany linearnie — przez praktyki zapożyczone z religii wschodnich ( medytacja transcendentalna). Poszukiwania te prowadzone są także za pomocą halucynogenów, takich jak LSD, używanych w sposób kontrolowany i po uprzednim przygotowaniu psy­chicznym do takiego eksperymentu.Rozbudowywania sfery emocji, intuicji, wrażliwości zmy­słowej zdominowanej w cywilizacji zachodniej’przez intelekt i racjonalność.Uwalniania różnych utajonych możliwości działania, ekspresji, pozwalających na zmianę dotychczasowego trybu życia, otoczenia, zainteresowań.

SPRAWDZENIE MOŻLIWOŚCI

Sprawdzania własnych możli­wości w wielu rodzajach życia i aktywności niekoniecznie pro­wadzącej do osiągnięcia kumulujących się efektów nazywanych „życiowym dorobkiem”, „sukcesem” itp. Ta wielorakość prob, zakładająca możliwość zaczynania w każdej chwili wszy­stkiego od nowa, przeciwstawiana jest traktowaniu własnego życia jako drogi do jakiegoś celu, któremu należy się podpo­rządkować. Kontakty z innymi jako teren twórczości i samorealizacji, westionując najbardziej ogólne przyjęte w społeczeństwach zachodnich zasady kontaktów między ludźmi — zasady współ­zawodnictwa, dominacji i podporządkowania – społeczności alternatywne podejmują eksperymenty społeczne (ruch wspólno­towy) lub też próby teoretycznych rozważań i pragną budo­wać podstawy tworzenia nowych wzorów zachowania wobec innych czy też raczej „bycia z innymi”.

W KRYTYCE KULTURY

W swej krytyce kultu­ry społeczności alternatywne zwracają się przeciw rutynie i konwencji zubożających kontakty między ludźmi. Odrzu­cenie tych konwencji otwiera możliwość swoistej twórczości odpowiadającej na pytania: jak mogą wyglądać wzajemne re­lacje między rodzicami a dziećmi, między partnerami seksual­nymi, między przyjaciółmi, między ludźmi, którzy spotykają się przypadkowo, jakie kontakty w grupie mogą zapewnić jej spoistosc przy jednoczesnym zachowaniu pełnej autonomii i wolności poszczególnych osób? Pytania te można by oczy­wiście mnożyć. Postawa kreacyjna w kontaktach z innymi to tworzenie coraz to nowych sytuacji tych kontaktów, poszukiwa­nie właściwych środków ekspresji pozwalających na rzeczy­wistą wymianę myśli i uczuć. To podjęcie prób przekroczenia granic komunikacji werbalnej i wszelkich innych rodzajów „pośrednictwa” (posługiwanie się jakimkolwiek językiem, zna­kiem) na rzecz komunikacji bezpośredniej.

TWORZENIE WŁASNEJ FILOZOFII

Próby tworzenia własnej filozofii człowieka oraz kate­gorii opisu rzeczywistości społecznej.Podobnie jak w odniesieniu do rodzajów rzeczywistości wyżej wymienionych, postawa twórcza odnosząca się do sfery idei i wyobrażeń najbardziej ogólnych, określających miejsce człowieka w świecie i sens jego egzystencji, jest możliwa wtedy, gdy dotychczasowe wyobrażenia i wierzenia ulegną zawiesze­niu. Programowe antydoktrynerstwo grup alternatywnych, otwartość na różne interpretacje, gotowość przyjęcia kilku na­raz, nawet sprzecznych koncepcji sprawia, iż nie jest tu możli­wa fascynacja „jedną wiarą”, dążenie do spójnej, wszystko wyjaśniającej filozofii człowieka. Jest to raczej ciągle pona­wiana próba budowania indywidualnych wyjaśnień na własny użytek. Podstawą staje się doświadczenie egzystencjalne, pre- refleksyjne, a nie poznanie przez zmysły i rozum.

W KIERUNKU INNYCH RELACJI

Poszukiwania idą tu w kierunku ustalenia innych relacji między człowiekiem i przyrodą niż te, które stanowią jedno z podstawowych zało­żeń tradycji cywilizacji zachodniej. Zgodnie z nią człowiek jest stworzeniem wyjątkowym, „królem przyrody”, a zarazem najwyższym jej wytworem. Opanowywanie przyrody, domina­cja nad przyrodą, były od wieków głównym zadaniem ludz­kości. Przedstawiciele licznych ruchów ekologicznych dążą do odwrócenia tego porządku. Człowiek jest częścią przyrody, z którą powinien umieć współistnieć. Doświadczenie siebie jako części świata staje się punktem wyjścia rozwijania świa­domości zbliżonej do tradycji kultury Dalekiego Wschodu. Ustalanie swego miejsca w świecie jest tu rzeczywiście wynikiem własnych twórczych poszukiwań, do których zobowiązuje odrzucenie wszelkich doktryn, które krępowałyby w tych poszu­kiwaniach zakreślając jakiekolwiek ramy.

FILOZOFIA CZŁOWIEKA

Filozofie człowieka powstające na podstawie takich założeń tworzą świadomość kosmiczną, poszukują dróg odzyskania utraconej harmonii człowieka z Wszechświatem. Tworzą świa­domość planetarną, której przeciwieństwem jest określenie się przez uczestnictwo w takich całościach społecznych, jak naród, państwo, organizacja polityczna czy religijna.Społeczności alternatywne podejmując krytykę nauk społecz­nych, rozpoczętą w okresie studenckiego buntu w latach sześć­dziesiątych, zwracają szczególną uwagę na język, na kate­gorie pojęciowe, które zakreślając pole opisu eliminują pewne obszary rzeczywistości i problemy przez to, iż się one w tych kategoriach nie mieszczą. Weryfikacja naukowego języka i wzbogacenie go możliwe są wtedy, gdy powróci się do pod­stawowych doświadczeń, spróbuje na nowo ustalać relacje między rzeczywistością a opisującymi ją znakami.

ŚWIAT PRZEDMIOTÓW

„Doświad­czyć, dotknąć bezpośrednio, a nie jedynie ogarnąć myślą…” — to zalecenie poszukiwania podstaw nowego języka powtarza się w wielu tekstach z lat ostatnich. „Musimy widzieć Kosmos jako całość dóbr rozproszonych w każdym z nas, w każdej kul­turze, na całym świecie…” Świat przedmiotów — tworzenie środowiska na miarę własnych potrzeb.Jak juz wspominaliśmy poprzednio, najważniejszym ele­mentem zmiany całościowej jest zmiana codzienności. Twór­czością może stać się organizowanie własnego otoczenia w jego najbardziej elementarnych zakresach. Ubranie, jedzenie, mie­szkanie, hajprostsze narzędzia, wszystko to powinno być przy­stosowane do indywidualnych gustów i potrzeb, a więc nie seryjne, me fabryczne, nie wszędzie takie same. Postulaty te me są jednak nawoływaniem do powrotu do gospodarki samo­wystarczalnej w ramach rodzin, do niemożliwego cofnięcia się, odrzucenia wszystkiego, co oferuje wielkoprzemysłowa cywi­lizacja.